Kaceritayang ring penepi Gunung Agung sane asri,duke dumun wen-ten pesraman mewasta pesraman Giri Tohlangkir ,asri pisan pekantenane,wenten telaga medaging tunjung,bé né sada girang sliak sliuk mecanda girang pisan,kesarengin angine ngesirsir waluya tis ngulangunin,napi malih swaran titiran saling sautin,bagya rasa megenah ring pesraman punika sane kadue Guru Pasek Kubayan. Cocok pisan angge genah melajahang angga sajeroning ngemargyang Brahmacari Asrama. Guru Pasek dane wikan sajeroning ngemanggehang ajaran Kedarman,Sastra Agama ,plutuk bebanten mwah ajaran kalepasan aji kamoksan, dane medue oka adiri mewasta Ayu Warsiki, anak bajang jegeg,jemet melajahang raga setata bakti ring sang guru,sehananing pitutur gurune, pituah nadyan piteket setata katinutin.
Sedek dina anu,Ayu Warsiki ngiringang gurunnyane Guru pasek Kubayan ketengahing wana pacang ngerereh serana jagi anggen upakara yadnya,dwaning ring merajan ageng dane, jagi wenten patirtan,puniki bebaosan sang kalih,
Ayu : guru,jagi ngererereh napi sekadi ,semeng sampun iriki ring alase ?
Guru : kene to ning ayu,sawireh dirahina Anggarakasih ane la- ,,,,,,,kar teka,di merajan dadia lakar ada piodalan utawi pe – ,,,,,,,tirtan ning,to mawanan guru ngajak mai ,sing ada len
lakar ngalih serana anggo upakara yadnya ning.
Ayu : Oooo,yakti sap tiyang guru. O nggih dados ke tiyang cu ,,,,,,cud metaken ring guru ,indik kewentenan merajan-ne?
|
|
Irika Guru Pasek kesarengin okan dane, ngencolang pemargine mungpung kantun semeng, ring margine kepanggihin semeton krama ngemargyang swaginannyane suwang-suwang. Gargita manah Guru Pasek manggihin kramane pada seleg ngemargyang swadarma ngerereh pengupa jiwa. Tan kagyat Guru Pasek sampun rauh ring ajeng merajan dane ;
Guru : nah yu,jani suba neked di merajan,ne tinggalin ada aksa ,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,ra utawi tulisan Pura Dadia,nawang ayu artinne ?
Ayu : Nenten guru,napi suksman Pura Dadia punika ?
Guru : Nah kene to yu,setonden guru nyawab petakon ayu ne,
guru lakar nuturang unduk Pura malu.
Pura dasar aksarane ‘Pur’ artine ‘istana’ utawi ‘kota’ conto Amla-pura(kota amla),pura patuh teken istana, pe-linggih. Manut sastra purana, Pura kepah dadi 2;
1. Manut kawigunan/fungsi ada Pura Dewa Pretista (pemujaan para dewa-dewi) muah Pura Atma Pretista(pemujaan roh leluhur)
2. Manut karakter/sifat ada madan Pr.Kahyangan Jagat (Pr.ane kesungsung ajak agumi),Pr.Kahyangan Desa (kesungsung baan krama desa),Pr.Swagina kesiwi olih krama ane mepengupajiwa patuh,conto;dagang turu dagang nyungsung Pr.Melanting,petani carik nyungsung Pr.Subak,muah ane lenan). Buin besik ada Pr.Kawitan (pura ane kesungsung olih krama ane turu penyamaan,leluhur/sorohne patuh)
|
|
Nah ne jani lanturang unduk madan dadia,dadia yen alih di basa jawa kuno artine ,“terjadilah” yening di kamus Bali madan ‘Klen” atau so-roh(satu roh/leluhur) uli di purusa,mawanan Pura Dadia ento Pura soroh ane keda-sarin ban kepurusan dadi waris kewaris,mekawitan tu-nggal. Yening Paibon to soroh ulian predana.
Ayu : Adi Purane medaging Penyengker,Paduraksa,wenten candi bentar,wenten togog,raksasa niki,wenten aling - aling,medaging togog Betara Ganapati,napi artine guru ?
Guru : Pura mula patut mepenyengker asal raose ‘Sengker’ artine mebatesin,wireh ne madan genah suci linggih betara, mebinayan teken tongos byasa,keto masi bilang bucu, ditengah ada adegan kuat ngisiang temboke madan Paduraksa,padu madan ngatepang,raksa artine ngisiang, mawanan tembok penyengkere dadi kuat,nyaga sang ane ditengah. Keto masi ada madan candi Bentar,tusing ada len tuah Paduraksa ane mesibak dadi dadua nanging gede pekantenane,lantas ada pembakan dadi pemedal maka prelambang “ardha candra”. Unduk Paduraksa manut Lontar Hasta Kosala Kosali ada mungguh ‘Aywa nora paduraksa bilang jungut,yan tan mangkana hala sang mabwat’ artine da sing jangina paduraksa penyengkere bilang buju,yen sing keto/sing misi sengkala ane ngelahang. Mawanan yening mlaspas penyengker bilang bucu adeganga paduraksa:
1. Di bucu kaja kangin madan Sang Raksa nyasan Betari Sri prelambang kasukertan ibu pertiwi mawanan madan Sari utawi Sri Raksa.
2. Bucu kelod kangin madan Sang Adi Raksa nyasan Betara Guru prelambang sumber kesentosan,kemajuan,kerahayuan,matunggalan ida kebawos Guru utawi Aji Raksa.
|
|
|
|
3. Bucu kelod kauh pinaka pengadegan Betara Rudra mawinan madan Rudra Raksa,pinaka kekuatan nyunarang kawisesan Sanghyang Tri Murti sajeroning nemu pakeweh.
4. Bucu kaja kauh,kegamel olih Sang Kala Raksa,pengadegan Betari Uma,pinaka angemit palemahan mangdane sang anue setata kepaica panugrahan rahayu sekala niskala.
Suwireh paduraksa sabilang bucu suksmane ‘pengemit’ mawanan sebilang bucu perlu ngaturang bakti pesegehan manca warna, saha tetabuhan tuak arak,rikala rainan/odalan.
Keto masi togoge ane adeganga di arep candine madan Dwarapala artini dua ane mejaga,togog ane di kenawan madan Nandiswara ane di kebot madan Maha Kala pinaka kekuatan Betara Siwa,suksmane lakar ke Pura tusing dadi ngawag-awag,patut bersih,mebusana ane patut ke pura, keneh,laksana,ucap masih keto. Lantas ada patung Ganapati misi lantas payuk penglukatan, yan mekejang ento guru tugesang,suksman tetangunan penyengker,paduraksa, candi bentar,dwarapala muang Ganapati tusing ada len tuah, yen iraga ke pura patut sengker pepineh,ucap lan laksana apang dadi Tri Kaya parisudha,penganggone masi apang anut bersih lan suci,pulukang kenehe(candi bentar) ngastiti leluhur/kawitan lan widi,da di pura nuturang kesugian, pekeweh, muah ane lenan uyut,lan barengin sang sane ngan-teb utawi mepuja nunas ica,patut bisa nabuh,mekidung wargasari,meditasi, lamun mekejang sing bisa menep utawi hening keto patute sing rugi tetujone ngae bakti. Setonden teked di pura mara teked di candi bentar to ada pelukatan, lukat ragane apang suci, cakupang limane apang pica pelukatan,yen patutne maturan canang ditu ,nunas lugra jagi tangkil ke jeroan,idep yen masuk kantor ditu raga ngelapor kin satpam e malu,ngorang unduke lakar menghadap,keto nyen iraga patut telebang.
Unduk bakti pang cening inget, yan ngerainin paling sing dini pangkonan misi segehan ,yen petirtan gedenan bindik pejati sari jak segehan agung,misi sayut sudamala,tunasang tirta pelukatan di Ratu Dukuh misi buu ajak sekar harum.
Ayu : miih ternyata mendalam pisan maksudne,nggih guru , mangkin indayang nikain tityang ,sami indik tetangunan nadyan pelinggih sane wenten ring Dadya puniki,napi ke-patutan pemargin semitone mangda becik antuka ngemar-gyang.
Guru : kene to ning,yen suba raga melukat di linggih Ganapati, jani tingalin di palemahane ene madan jaba tengah,to dimara lakar mecelep madan jaba sisi wireh purane cenik. Ne di Jaba tengah ne di bucu kelod kauh madan ada tangunan saka kutus madan ‘Bale Kulkul’ ane keadegang Ida Betara Iswara, tusing ada len tuah tongos anggo ngantungang kulkul melakar ban kayu. ‘Kayu’ ngaran kayun,utawi manah lan pepineh,suksmane yening ‘tepak’/munyiang kulkule ditu pinaka ‘suara’/tetenger nauhin/ngaukin kramane apang mesikang kayun/keneh teka ke pura tedun ngayah subakti ring Ida Sesuhunan nunas ica mangda iraga rahayu.
Unduk banten yen rainan,cukup prani ken segehan,yen odalan pejati sari jak segehan.Nepak kulkul pinaka suaraning Panca Gita(suaran bajra,Mantra,Kidung,Gong,Kulkul) rika-la Ida Betara melasti muah rikalaning katuran mesineb.
| Nah ne tangunan dangin bale kulkul mula kelod,merupa ‘saka nem’ ne madan Bale Pesanekan |
Indik benten rikala megegitaan dadi playuan duur dulange misi segehan alit besik tabuhin tuak arak,mara megitaan.
Ne ada pancoran,misi keran di peturasane to tongos baseh lima pang suci setonden mebakti,ingetang ngaturang canang ring Betara Wisnu.
Bangunan ne lantang melekelod ne madan Bale Pebatan utawi Bale Pesangkepan,tongos mebat,tongos sangkep dadi masi orang ngebat basa racik ane lalah,manis,asem,pengit, pait,pakeh dadi adonan lawar ane jaen tur ngerabdain. Keto masi rikala sangkep pepineh karma sinah ada manis,masem, pait,pakeh to mekejang bligbagang padu mara dadi anggon bantang pemutus dadi pepineh ajak mekejang ane madan musyawarah mufakat.
Yening bakti rikala parum patut ngaturin Begawan penya-rikan mwang hyangaji Saraswati,canang pengrawos, pesegehan.
Yening rikala mebatan anggo upakara manut Lontar Dharma Caruban ada madan Sad Rasa luire :
1. Dharma Wiku,olahan ane rasa ‘lawana’/pakeh olahane merupa urab putih,biasa katur ring Sang Wiku.
2. Bima Krodha,olahan ane ngelah rasa ‘ketuka’ /lalah rupane barak dadi anggo jak mekejang sejabaning Wiku.
3. Jayeng Satru,olahan ane merasa ‘kesaya’/sepet,mewarna kuning luire gecko utawi penyon,anggo aturan muah Sang Wiku.
4. Gagar Mayang,olahan ane ngelah rasa ‘tikta’/pahit warnane gadang luire lawar blimbing,dadi anggo aturan banten lan Wiku.
5. Nyunyur Manis,olahan ane ngelah rasa ‘madhura’/manis merupa olahan campuran utawi ‘sadur’ warnane brumbun anggo banten muah dadi tunas ajak mekejang sejabaning sang Wiku.
|
|
Ke-nenem rasa ne madan ‘sad rasa’ pemurtian uli Panca Tan Matra embas uli Bhuana Agung luire : Ganda Tan Matra(™), Sparsa TM,Sabda TM,Rupa TM, dan Rasa TM.
Uli Rasa Tan Matra medal Sad Rasa : Ketuka(lalah), Tikta(pahit),Kesaya(sepet),Madhura(manis)Lawana(pakeh),Amla(masem). Uling sad rasa ene menadi kawisesan imanu-sa,yening di purusa(anak lanang) manjing menadi ‘sukla’, yening di predana/wadon manjing menadi ‘swanita’, mawi-nan yan kecunduk menadi ‘smara’ ngewetwang kahuripan, pinaka karmaning Lingga Yoni.
Dados bawosang raasa olahan manut Lontar Dharma Caruban,pinaka dharmaning paebatan maka niasa kawisesan Purasa(lingga) lan Prakerthi(yoni),yening sangkalih puniki mesikian metu saktining urip(kekuatan pelindung) sane kebawos ‘Bhatara’.
Indik banten ,sadurunge mrelina beburon ane lakar anggo olahan patut kesupat,apan atman beburon ane lakar anggo olahan kesuciang keto masi ane lakar nampah apang rahayu nuju kesucian yadnya. Tunasang tirta prelina di Ratu Dukuh, mantrane :
Om pasu pasaya wihmahi,sirah cedaya dhimahi,tanno twah prascodayat.
Artine : singgih ratu betara (dukuh),tityang nampah puniki saking rasa subakti,dumadak sanghyang janggama(atman burone) polih genah sane patut,tityang mamitang tirta penyupatan,mangda tityang nenten karubeda.
Sesubane lakar nampah ne mantrane manut buron;
|
|
2. Catur pada (mebatis 4) luire celeng,sampi,kebo,kambing muah ane lenan,mantrane : Om Swasti swasti sarwa dewa bhuta sukha predana purusa sang yoga ya namah, Om Bang Namah Swaha suksmane : ih cai buron mebatis papat suereh cai dadi aturan,kasupat atman caine,mulih cai ngelodang tangkil ring Betara Brahma,apang maan cai tongos melah.
3. Halaku-laku dada,buron mejalan nganggo tangkah minekadi lelipi,mantrane : Om Swasti swasti sarwa dewa bhuta sukha predana purusa sang yoga ya namah, Om Tang Namah Swaha suksmane; cai buron mejalan nganggo tangkah yan suba kesupat mulih atman caine ngauhang tangkil kapinang Betara Mahadewa,apang cai maan tongos ane melah,da cai ngurebeda.
4. Salwiring we (be),mantrane : Om Swasti swasti sarwa dewa bhuta sukha predana purusa sang yoga ya namah, Om yang Namah swaha,Ung Siwa Nirmala namah swaha,Ong ong Sada Siwa Nirmala dhirga yanamah swaha,Ong ong parama Siwa Niroga Namah SwahaOng ong sama sampurna Namah Swaha suksmane; cai be wireh cai dadi banten kasupat mulih atman caine ketengah tangkil ring Betara Siwa,Ida Sanghyang Widhi Waca. To contoh ane perlu doen,ada buin lenan ayu.
Yening upacara gede ngenteg linggih,ada upacarane madan ‘mepepada taur/caru’ tujuane nyuciang jenggama anggo upakara.
|
|
upakara muang merta pangan kinum ane ketunas di pura.
Banten rikalaning piodalan duur paone benten pejati bang muncuk tumpenge metancebin tugelan pusuan mesusun pucuk bang tetujone nunas kerahayuan ring Betara Brahma.
Yening karya gede ada banten penginih-inih manut Dharma Caruban ngelungsur ring rencang Betara Dalem,inutin baktine,sabilang bucu nanceb sanggah cucuk,nah liu yan to satwang.
Ayu : sayewakti guru,ne poin mangkin tunasang tityang indik pelinggih-pelinggih ne wenten ring jaba tengah utawi madya mandala puniki, napi suksmanipun ?
Guru : oo to kene cening, ne ane mula kaja, diajeng candi bentar lakar ke jeroan ada madan Apit lawang, ane di tengen keadegang Nandiswara,ane dikiwa Mahakala,patuh cara tunyan,ida tusing ada len tuah kesidian Ida Betara Siwa pinaka pangemit pengabih,dini patut aturang bakti playuan lan segehan suang-suang yening odalan,lamun prerainan cukup pangkonan prani.
|
|
Ayu : Inggih guru suksma antuk pencerahan guru,nanging tityang malih nunasang indik jajar pelinggih ring Utama Mandala, napi pewatekan muang baktinyane guru ?
Guru : paih seken cening ne metakon,nah nah mun keto demen guru teken anak serius mlajain unduk bakti teken leluhur. Pirengin jani,guru lakar ngawit uli kaler kangin kesengguh genah piit lan pingit ken awanan keto ,umat hindu di Bali percaya tongos ane kaja ento suci wireh di dulu pinaka gunung, asal gunung pasti kaja tongosne,segara di teben ento pastika orange kelod. Keto masih tongos endag suryane masih anggapa suci,mawanan tongos kangin ento masi suci. Perte-muan kaja ngajak kangin to tongos paling suci,mawanan nangunang ‘Padmasana/Sanggar Agung’ to pasti kaja kangin pinaka linggih Sanghyang Akasa/Ida Sanghyang Widhi Wasa/Tri Purusa , ane mula kangin majeng kauh madan pelinggih ‘Dasar utawi Sapta Petala(Patala,Witala,Nitala,Sutala,Tatala, Ratala,Satala)’ kelinggihang pertiwi patemuan akasa kalawan pertiwi ditu Arda nare Swari,nyen dadi mebakti ditu,soroh apa ja yang penting me-agama hindu.
Rikala piodalan baktine Padmasana muang dasar suang-suang dandanan sayut 5 munggah suci asoroh,yening rainan munggah pejati. Ditu pinaka ‘arda’/power,akasa kelawan per-tiwi.
Ane bedelodan majeng kauh dajan meru merupa gedong melinggih Tri Murti manunggal menadi Sanghyang Guru Pasupati utawi Betara Pasupati pinaka leluhur Betara Kawitan Mpu Gni Jaya ane melinggih di meru tumpeng tiga.
|
|
Manut lontar Wariga Winasasari maosang meru pinaka stana prebawan Sanghyang Widhi sane meprebawa Ista Dewata.
Yening tumpeng 1/gedong sari pinaka penyawangan Dewa-Dewi utawi Betara-Betari.
Tumpang Tiga manut lontar Wariga Winasa Sari pinaka pelinggih Dewa Tri Murti (Brahma,Wisnu,Siwa), yening Lontar Atma Presangsa maosang meru tumpeng tiga pinaka stana dewa Sangkara wayabya linggan Ida.
Nanging manut Guru Ketut Subandi lan kajian Winanti,2009: 44 meru tumpeng besik,telu lan tumpang lima tuah linggih Betara Kawitan.
Manut konsep Siwa Sidanta ‘meru’ ne ento ketangun tuah pinaka niasa gunung ane ada di Siwa/Swarga loka,puncakne madan gunung Kailas,yen di Jawa Dwipa ada gunung Semeru,dugas tonden enteg Bali Pulina kelawaning Lombok, ketugel muncuk Gunung Semerune olih Betara Pasupati mejang di Bali madan Gunung Tohlangkir/Agung di Lombok madan Gunung Renjani.
Nah unduk bakti ane munggah rikalaning odalan dandanan sayut 5 suci sorohan,katur maring Betara kawitan Mpu Gni Jaya.rikala rainan sanistane pejati.
|
|
Ayu : Inggih guru,suksma pisan pitutur gurune ring dewek tityang, mangkin ayu nunas pelinggih mula kaler mangda sami dartayang, mangda tityang nenten kemperan malih,inggih raris guru lanturang.
Guru : lamun keto guru jemak uli kangin pelinggih jejer kaler majeng kelod, paling kangin dauh Padmasana merupa gedong limas sari pinaka gedong Taksu pengadegan Ratu Ibu Dewi Manik Gni, sakti Betara Kawitan Mpu Gni Jaya,nah yening rikala piodalan Ida katuran Pejati suci sari,sawireh suba masikian masih di pelinggih meru, pelinggih lenan mula kaler nganteg kauh sejabaning Betara Sri Sedana katuran dandanan suci soroan.
Pelinggih no.2 uli kangin Ida Betara Gde Sakti Penyarikan, kelinggihan pejenengan muah lontar surat pepegat,wireh di jagat pikulan mula tui sakeng nguni lawas pretisentanan ki Pasek Gelgel kesengguh Ki Pasek Kubayan,Ki Pasek Pikulan ada bisaman Ida : kita pasek Gelgel mapan kita amaceki maring jagat pikulan elingkna mundut/mikul pelinggan Ida Betara Lingsir maring besakih rikalaning tedun ngayu ayu melasti,pasek pikulan arania,engetkna rikalaning petirtan Ida Betara Semeru maring Basukih. Yen kita amaceki maring pikulan Pasek Kubayan kita witning Kuub-wayahan,amaceki kang desa kapungkur wekas,sa pretisentananta,aywa kita predo wong pikulan,ila ila dahat”
Surat Pepegat katedun olih Mangku Nyarikan,kesak Ksi dening Kubayan Desa(Klian Desa kuni/puseh) rikalaning ada Hyang Dewa duk kahuripannia nguni dadi klian utawi pemangku rikalaning naur sampelan utawi punagi agung wenang ia nunas surat pepegat,yan tan kemargiang tan puput penauran ipun,unduk tata titi nunas surat pepegat,rikalaning galah len guru lakar nuturang.
|
|
pengayengan swagina pelinggih Betari Dewi Danuh/Ulunda-nu muah pengayengan Betara Sangkara,wireh duke pidan ngantos jani liunan kramane dadi petani ditegalan nandur sarwa tumuuh dewatane Betara Sangkara, di Carik nandur padi perlu yeh,dewane Dewa Wisnu/Dewi Danuh,dewi kasukertan.
Pelinggih bedauhane merupa Padma capah linggih Betara bang Manik Angkeran.
Ayu : Inggih guru indik pelinggih Ida Bang Manik Angkeran tityang sampun uning,nanging ane ten kemanah,adi iraga ngelinggihang Bang Manik Angkeran kone ida taler meparab Ratu Bagus Botoh ?
Guru : paih intelek petakon ayune,artinya mendalam to ning ! nah to kene unduke : Bang Manik Angkeran gaenanga masih pelinggih mirib ada hubungane teken Babad Ki Dukuh Belatung ,silih sinunggil okan Mpu Prateka ,medue oka Ki Pasek Dukuh Belatung.Ida Dukuh Belatung medue putri listu ayu meparab Ni Luh Pasek Prateka utawi Ni Luh Pasek Warsiki,tuturane buke kene ;
Kaceritayang sedek dina anu, Manik Angkeran ,okan Mpu Sidi Mantra ane ketitah nunas ajah memarekan ring Naga Basuki di Besakih,melila cita ke pesraman Ki Dukuh Belatung ane sedek me-reresik ngerabas alas di padukuhan Belatung,ditu lantas panggihina Bang Manik Angkeran,SADA PAMER Dukuh Belatung,anak mula sakti,tancebanga tuludne duur don kladine negak saha metakon : saking napi jerone meriki nembe kepanggih ?,Tityang okan Brahmana bekung saking Majapahit. Ki Dukuh bingung ring pekayun,adi anak bekung dadi ngelah pyanak ? keto ida mekayun ngeraga.
|
|
Peh yan tiyang enceh tyange anggo nunjel puun,ten perlu api!, brahmantya raris Ki Dukuh,saha sada bangras ngenika :Nah buktyang yan saja ragane ngidang nunjel aji panyuh,cang ngelah panak abesik jeg juang,rakyatcange di Tegenan ngajak Blatung jeg juaaang,cai ba nyuang. Jengah erang Ki Dukuh merasa diremehkan dan diperhinakan Lantas rikala semaya kecunduk,ditu Bang Manik Angkeran,nakti lakar nunjel mise ento,sajaan suud komat kamit memantra, jeg encehina mise,mekuug dadi api puun lantas mise ento. Jeg kagiat tandumade bangun ngencolang Ki Dukuh ceburanga ragan ne di api murub ento,moksa lantas Ida,pamuput janjin Ki Dukuh kelaksanaang olih Bang Manik Angkeran nganten ajak Ni Luh Pasek Warsiki lan wawengkon Ki Dukuh(Belatung lan Tegenan) masi kejuang. To mawanan sebagai rasa hormat pada penguasa,tangunanga lantas pelinggih Bang Manik Angkeran.
Petakon Ayune tunian ngudiang Bang Manik Aangkeran madan Ratu Bagus Botoh ? sawireh dugase truna mejudi dogen gaene telah kesugian bapak angkatne(Mpu Sidi Mantra) anggona mejudi,metogel, meblokyu,me-ceki,memong,metrui,me dadong brerongan apa adane ento, guru sing pedas, muah ane lenan.telah pis ne kanti klenengan bapak ne jemaka anggona ngaukin naga basuki,apang medal uli gua raja,sesubane medal jeg tugela ketu mas inten berlyan di ikut Naga Basuki,menggah raris ida,dilaha Bang Manik Angkeran mati dadi aon. Ditu paling ajine ngaliin tusing panggihina,tangkil lantas ring Naga Basuki,ditu nunas apang walianga jati mula nunas urip. Bes luunge mesawitra Naga Basuki ngajak Mpu Sidimantra alias Mpu Bekung,uripa Bang Manik Angkeran lantas serahanga ring Naga basuki megenah di Besakih. Ida Mpu Sidi Mantra mewali ke Jawi,nanging tanggar Ida, pang sing okané melaib buin ke Jawi ditu di Gilimanuk nakti,gueta tanahe,jeg saget ngelebuh dadi pasih cupek lantas adanina Segara Rupek,jani dadi Selat Bali di Ketapang-Gilimanuk tongos kapale nyandar. Nah sawireh dadi Raja bobotooh alias momo-toh mawanan Bang Manik Angkeran baanga gelar Ratu Bagus Botoh. Nah amonto,men jani suba keresep ban ayu ?
|
|
Ayu : inggih guru sampun kemanah antuk tiang,mangkin rarisang lanturang pelinggihe tiosan guru !
Guru : meeh ayu,adeng-adeng anake,guru suba kelang,nang kopi apa tunasang malu di perantenan merajane,ne guru lakar ngelocok malu ngajeng base !!
Ayu : yeh sap tyang guru,nggih tyang nunasang.
Sambil mekenyem ayu ngencolang ngaenang ajine wedang di peran-tenan.enggal ayu ngae kopi sada misi umbin kladi mekukus,aturina ajine.Keto masi ajine iteh ngelocok sambilanga ngajeng sedah.
Ayu : niki guru wedange sampun puput raris unggahang !
Guru : nah yu,suksma,siup guru jani kopine ,jaen pesan bone yu,sa-jan kopi bubuk asli,nyangluh bone
Sambilanga ngupinin guru Pasek Kubayan nyiup kopine timpalanga umbin kladi,srroooot,meeh kanti nasar,mirib baan jaene.ngelantur jani bebaosane;
Guru : nah ne jani lanturang guru ke gedong gampel limas catu, pelinggih Betara Sri Sedana,taksuning Sanghyang Amertha,
Sehananing pura umumne nangyang pelinggihe ene,wireh sehananing karya tan sida kewangun yan tan hana amerta utawi harta brana,keto tetuwekne apang ayu nawang. Di kakawin Nitisastra IV.7 mungguh ;
Singgih yan tekaning yuganta kali,tan hana lewiha sakeng mahadhana. Tan waktan guna sura pandita widagdha pada mengayap ring dhaneswara.
|
|
Yan tlektekang pipis sebenarne tusing dadi tujuan hidup nanging serana hidup. Ane dadi tujuan hidup manut agaman iraga ada papat ane madan Catur Purusa Harta luire Dharma, Artha,Kama,Moksa.
Naah keto yu,jani lanturang guru ke pelinggih ‘Menjangan Saka luang/seluang/Limaspahit’,ciri khasne misi tenggek manjangan, metanduk asli manjangan. Pelinggihe ene masi maadan Limaspahit pinaka linggih Betara Mpu Kuturan ane bergelar ‘Raja Kerta’ artine penasehat raja/Bagawanta Puri, suba keto bergelar ‘Pakiran kiran jero mekabehan’ artine panutan krama mekejang.utawi Beliau yang terhormat dan dihormati karena jasanya menyatukan wong bali,ane gejuh ulian liu aliran utawi sekte dugase ento. To mawanan Ida Betara Empu Kuturan kelinggiang disuang-suang merajan gede, paibon, dadia,pinaka rasa bakti ring ida sangkanin pekardin ida ane luih negdegang gumi Bali Pulinane.
Unduk ngujang misi tanduk manjangan muah adanina Manjangan seluang/Saka luang,konden tepukina bukti tersurat,nangin liu penarkane luire:
1. Manjangan saka luang,artine diantara ruang gede ada saka dadi telung ruang,maka simbolis menghormati 3 sekte ane gede dugas ento,madan Brahma,Wisnu,Siwa disatukan dadi Tri Murti.
2. Di Sumatra laad jajahan Majapahit kayangjani ada istilah ‘selukang’ ane madan sirah/kepala,artine ‘manjangan seluang/selukang’ patuh teken ‘tendas menjangan’.
3. Manjangan satu-satune buron tusing misi nyali,ia tusing ngelah penangkal racun nanging bias idup saha plaibne becat,suksmane to buron suci patut tulad,pretyaksa patut becat tindake yening ngastiti widhi.
4. Ada ngoraang kijange ento merupa buron sakral di majapait, mawanan konyang anake sing bani sawireh ke-senengan orang suci,sinalih tunggilne Ida Mpu Kuturan.
|
|
5. Pinaka pengeling-eling penyatuan wong jawa ngajak wong Bali Aga dadi hidup rukun,mawanan ada kasineng-guh sugimanik jawa ada masih sugimanik Bali
6. Muah liu papinehe ane lenan manut penarka suang-suang.
7. Ngujang madan Limaspahit,mirib negesang rehne Ida Mpu Kuturan mawit uli Majapahit.
Pekeling di pelinggih menjangan seluang namonin Sugimanek Jawa ring rahina Wraspati Wage Sungsang bakti dandanan sayut 5 suci sorohan. Pinaka penyucian bhuana agung lakar nyanggra rerainan jagat Galungan,keto masi Sugi Manek Bali namonin Sukra Klion Sungsang pinaka penyucian bhuana alit mpresista di jumah suang-suang.
Jani tuturang guru unduk pelinggih gedong ane paling kauh, ento tusing ada len pelinggih Ratu Ayu Manik Bingin, sawireh dugase malu di Purane dini ada tumbuh bingin gede,ketunas apang tusing ngurebeda di sekalane,sawireh bengine suba mepetik/meupacarain. Mawanan tusing dadi tebang awag-awag anak suba mepreteka ,lantas bah kelinggihang sang stawana/atman kayu,muah ane ngelinggihin di gedonge dini.
Ayu :inggih guru sampun panjang lebar penjelasan gurune indik pelinggih dewa dewine,mangkin lanturang nake malih kedik niki sewates pelinggih dewa-dewi mangda puput,raris guru!
|
|
Ne pelinggih dangin samuan madan Bale Pelik pinaka linggih Ida Betara Tirta ane ketuur pinaka pesaksi,luire di Pedarman, Lempuyang,Kahyangan Tiga manut pemargi,ane tetep kelinggihang Betari Gangga lan Sanghyang Aji Baruna dewaning tirta Kamandalu,ane kependak ritatkala karya agung ngenteg linggih.
Danginan buin bedik ada Padma capah rong dua aji batu tabas, pinaka prelinggan Betara Jaksa Jejeneng pinaka dewaning tetimbang ,penepas, siku-siku/uger-uger ,pameneh(keadilan), muah dewaning kawisesan/pajenengan/kekuatan/kewibawaan rikalaning ngisi gumi dadi pemucuk desa,sangkan adanina Pasek Kubayan artine ,pang ayu nawang tusing ada len measal uli lengkara ‘kuub-wayahan’ artine kepala wilayah/ penua wawengkon.
Nah jani maju bin bedik pak kelod sisi kangin,ada pelinggih gedong batu taro rong dua to Pelinggih Betara Kala/Ngrurah Agung pinaka pengatur kehidupan,ngicen power kapining palemahan pura lan ipanjak,keto masih tugas ida mengatur kala/waktu.
Bangunan gede mula kauh mesaka 8 madan Bale Gong tongos gong megamelin,ane melinggih ditu tusing ada len Betara Iswara,patut ngaturang bakti suci pejati lan sesantun, rikala-ning lakar tabuhin,keto masih ketegepin segehan,tuak arak jangkep.
|
|
Ayu :inggih guru ring sorot linggih dewadewi sampun,mangkin sisi kauh baler bale gong dados malih wenten Pura apeleban medaging pemedal kauh,tityang mebalik bingung,dados dalam Pura wenten malih Pura pelebaan,napi jajar pelinggih lan suksmane guru ?
Guru : puih ayu buin metakon,sebenarne guru ba leleh,sing dadi kayang ne yu ?, nah nah pang sing ngambul generasi melinial nak pang enggal gen tetagiane isinin.
To kene yu,satu komplek to pelinggih Ratu Dukuh Bujangga Sakti,,to maka cihna iraga tosning Brahmana jati,Brahmana sujati, seken-seken sunia sekala suba diakui manut bisama leluhur,da macem-macem dueg ngalih sulinggih len,ne nak sujati seken nyen yu,orin timpal timpale pang sing kadung joh,kepongor nyanan ken leluhur,gede gaene. Dadi sing percaya ,tapi survey membuktikan nyen nah.
Iraga patut nginggilang leluhur,kala sing panatik ngawag,pang tegeh rasane jeg panatikang ibane,pelih to cara janine, byasa-byasa gen ye.kala seken,manut sesana kawitan.
Wireh iraga suba ngelinggihang dukuh/sulinggih sunia panatikang to gelah iraga,nyen orin nengetang leluhur, ngajinin leluhur yan sing preti sentanane. Sentana tulah to, yan sing bisa ngajinin leluhur,kena pastu polone mara kaang-kaang paling nunas ica,sangkan guru ngorin pang pedas ajak mekejang,da mara sugih bongga sap ken kalingan,bin pidan paling nas boe. Eh adi guru ngelantur ne.
|
|
Nah ne jani pang sing lantang, pelinggih utama ane ada mula kangin, to pelinggih Betara Tri Pirusa, Betara Gurun Dukuh, Gedong dajenan pelinggih Saraswati,ke dadua pelinggih to pinaka penyiwian Betara Dukuh, Nah gedong gedene pelinggih ratu Dukuh Bujangga Sakti,diajeng Ida ada pemiyosan. Pewatekan Ida nemonin Buda Klion Ugu katuran bakti dandanan sayut 5/7 iwaknia suku ro,di pemiosan,taksu Saraswati muang Tri Purusa apejatian. Yan di petirtan Betara di pemiyosan katuran Dandanan sayut 5 seuparengganing Ida munggah mepuja.
|
|
Bacakan tirta ane ketunas saha warnaning sekar pinaka cihnania :
1. Tirta pelukatan pening ning mesekar ‘petak/putih’.
2. Tirtan sayut peresikan warnan mesekar ‘pita/kuning’
3. Tirtan caru warnania sekar ‘bang/barak’
4. Tirta mlaspas/mewinten/maweton/wiwaha misi ‘kalpika’
5. Tirta banten mesekar ‘warna-warni’
6. Tirta penanjen mesekar warna ‘selem/ireng’
7. Tirta pengentas cihnania ‘padang lepas’payuk kapal
8. Tirta pebersihan cihnania ‘ambengan’
9. Tirta Amertha cihnaneng ‘basma’
Nah aketo indik Ida Betara Sesunan Dukuh,yening Saraswati taksun Dukuh rikala Saraswati patut ngadaang pekeling setonden tajeg surya.
Pelinggih bebaturan cenik dauh Ratu Dukuh to madan Prese-dan Tapini pelinggih Dewi Uma. Manut Lontar Tutur Tapeni,lontar sastra yadnya ane misi keseimbangan pelaksanaan yadnya ane me wit uling Betari tapeni/Betari Uma Dewi pinaka undagining yadnya,ane munggah di pustaka Dharmavada 2,ditu menek ada pitu bebacakan yadnya ane madan Sapta Yadnya luire;
1. Aswameda Yadnya tusing ada len yadnya penyupatan
2. Siwa Yadnya
3. Dewa Yadnya bakti kapining Hyang Widhi muang Dewa-Dewi
4. Rsi Yadnya,yandnya subaktining para wiku.
5. Manusa Yadnya,nyuciang angganing manusa melarapan yadnya.
6. Pitra Yadnya,upacara bakti ring leluhur.
7. Bhuta Yadnya,yadnya sane kemargiang nitenin pemurnian Bhuana Agung,jagat rajya. Nanging ane lumrah di gumi Baline tuah lelima madan Panca yadnya uli nomor 3 kanti nomor 7. Keto masih ingetang sajroning nyalanang yadnya ane utama apang pada somya/
|
|
Lanturang buin, rikala krama dadia lakar ngae bebangkit dini dipelinggih tapeni patut nunas tuntunan melarapan bakti pejati muang sesantun lan segehan agung katur ring Dewi Uma pinaka dewataning tapeni/serati.
Petakon ayune buin konden mejawab, adi didalam pura ada pura apelebaan adi medal kauh ?
Pang sing bingung,ne sing ja dalam pura buin ada pura,nang-ing keduane dadi abesik dadi apelebaan,Betara Dukuh kelawan Ida Sesuhunan,Ida meraga tunggil nanging prebawane ,cara Janine tupoksinya ketang nyatwang pang ngeresep,mebinayan rikala ngelarang upacara atiwa-tiwa lan Pitra Yadnya. Nah rikala nunas tirta Pitra Yadnya nadyan atiwa-tiwa tusing dadi aor,mawanan mecelep kel nunas tirta Dukuh uli di pemedal Dukuh uling kauh,yening Ida Ratu Dukuh anak meraga Brahmana kawikon tan keneng kacuntakan. To mawanan ada pemedal khusus,tusing ja kesatuan ayune pura dalam pura,pura pura dadine sing keto ya,hahaha.
|
|
Ayu :haha,guru durus wedange unggahang sareng kladine dumun..
Guru :nah ba siup guru ne,jeg dedaran kucit banga guru,nah sing engken,merta masi adane. Nah ada buin ne takonang ?
Ayu :niki guru,indik niki gedong pejenengane dangine pelinggih napi nika ageng san,adi tiang ningeh tua-tuane maosang pelinggih Betara Kawitan,patut nika guru ?
Guru : naah sing je pelih to yu,kewala keliru , yening Kawitan asalne uli aksara ‘Wit’ artine ‘asal’ leluhur ane patuh soroh uli dibeduur madan Kawitan Pasek,nanging yan uli Dadia skupne cenikan dasar uli purusa ,nanging yaan uli di predana to madan paibon, Ngudyang dadiane iraga madan Dadia-Ibu ,artine dadia jangkep purusa kelawan predana. Nah sangkana ada keturunane ngantos jani to sumberne/ibune kawitan,mawanan pelinggihe ene madan Ibu Kawitan, betenan buin aundag madan Hyang Kewalunan,betenan buin atingkat madan Hyang Keriinan,betenan buin bedik Hyang Kompyang, to ane diungkur pelinggih Betara Guru Kawitan abesik ,Betara Gurun Hyang Kewalunan,Kerihinan muah Hyang Dewa buin abesik,
Nah ne jani kenken undukne ada Paibon ,ada Dadia laan cek di lontar Sundarigama, rikalane Ida Sri Gandarapati nitahang ring Begawan Manohari,kene sabdanida : sira hyang Begawan Manohari,kenak sira nitahkna kramania anangun parhyangan wit alit,madya mwang agung,iki pawilangania :
1. Hana wang anunggil karang wenang nangun merajan kamulan taksu.
2. Yan hana witnia karang tua,nangun malih paumahan ring karang anyar kwehnia dwi ke dasa patut karang tua kinados Sanggah Gede.
3. Kwehnia karang 11 ginantos 20 witnie predana kasinengguh Paibon,witnia purusa panti ngaran.
|
|
4. Lintang ring kalihdasa kasinanggeh Dadia witning Purusa
5. Pupulan Dadia,Dadia Agung arania
6. Dadia-dadia Agung kinumpul Pedarman arania,makadi ring Besakih hana pedarman.
Nah yan tlektekang undagan kulawarga di gama Baline manut Ida Pedanda Gede Pemaron bebacakane luire :
1. Ane paling duur madan Kelewaran rumasat ida suba meperagaan widhi/Kawitan
2. Ane betenan Bungkar rumasat Ibu Kawitan
3. Ane betenan Wareng
4. Betenan buin madan Canggah (Wareng + Canggah rumasat Hyang Kewalunan)| 5. Krepek |
8.
Buyut
9. Kumpi(Kelab + Buyut+Kumpi rumaga Hyang Kompyang/Hyang Dewa)
10. Nini+ Pekak/kakyang
11.Meme + Bapa
12.
Pyanak/iraga
pedidi(Uli nomor 10 ngantos 12 yan suba meabenang madan Hyang Nama)
|
|
|
|
|
|
Ayu : suksma guru sampun sayan ngerti tityang indik kewentenan pelinggih ring Puraniraga puniki,nanging ring pariindikang maosang leluhur,manahin tityang mebuat pisan rasane,napi dasarne dados kadi asapunika guru ?
|
|
1. Kirti, “kirti ngaran paleman ring hayu” artine setata kesumbungang lank e-astityang apang setata rahayu.
2. Ayusa, “ayusa ngaraning urip” artine panjang yusa saha setata seger sadya rahayu.
3. Bhala, “bhala ngaraning kesakten’ suksmane sakti utawi kesaktian. Sakti artine setata tragia nyalanin hidup,kukuh tusing cengeng,sabar sida ngeliwatin gegodan hidup.
4. Yasa, maksudne yening anak setata bakti eling ring leluhur kawitan,ia lakar namyang sesana ayu,melah pekardine melah ketamyang teken perti sentanane riwekas.
Disamping ento ane anggo dasar iraga apang muja bakti kapinang leluhur,tusing ada len ane pingit pesan ane madan Bisama Kawitan,ditu ada titah dadi orang kutuk pastu,ila ila dahat yening iraga langgar,coba sekenin: ih kita pasek sedaya ....."keto nyen" hukuman anak ane sing bakti ring kawitan apa buin tusing nawang utawi tusing inget teken Kawitan,yening keto iya setata rundah minekadi:
- "sabe asanak" (: miyegan ngajak roban),
- "tanpegat agering" (:sing suud-suud sakite),
- "katemah dening bhuta kala dengen" (: keneh tusing taen luung),
- "surud kawibawaan" (: campah tusing ngelah wibawa),
- "surud kawisesan" (: belog,raos sing ada ngugu),
- "kelangenan tan genah" (: koos boros,tiwas nektek),
- "sedina anangun yuda neng pomahan" (:sing taen akur ngajak panak kurenan),
- "rame ing gawe kirang pangan" (: gae liu sing mepikolih)
|
|
NB. Sampunang mengeluh,sudah bakti,inget pesan teken sesuhunan masih buka kene sakite,lacure tusing ngelah apa dst. Sami nika tidak semata-mata karena kutuk leluhur, na-nging sangkaning Karma Wasanan Urip iraga terdahulu, sancita karmapalan iraga,anak sampun paduman olih Sanghyang Yama Dipati,iraga mahurip puniki wantah ngemargiang sisa hukuman yang harus diperbaiki,sehingga napi sane kebaos ring Bisama wantah rambu-rambu iraga ajak mekejang nyalanin hidup,tergantung bagaimana iraga menyikapi karena Bagia nika iraga ane ngae,makane sampunang ngingetang masa lalu,membandingkan diri ngajak anak lenan apa buin ajak anak seger sugih bagus,sukses bakat bandingin deweke,melaksana besik, melajah iklas,sabar, sante ba idupe inget kata kuncinya “man proses but god disposes” (manusia berencana tapi Tuhan yang menentukan).
Ayu : makin seru niki guru,tiyang pasti akan selalu ingat dan laksanakan pitutur gurune setata bakti ring leluhur, kawitan, betara-betari,Dewa Dewi,Hyang Widhi. Nah niki tiyang selaku anak muda mangda uning, sebenarne napi sih fungsi nangun Pura Dadya/paibon niki guru ?
Guru : nah neba pang tawang yu,ngae Pura Dadya to sing ja ngawag-awag tanpa tujuan,kene fungsine :
1. Mesikang nyama/melihara persatuan; rikala Odalan, mekumpul,metemu ajak mekejang,rasa paek iraga menyama,ane ngoyong joh teka sambal ngorta,keto masi ane sing taen ketemu dadi ketemu.
2. Miara lan nginggilang warisan Budaya; nah rikala odalan ada madan Panca Gita,kidung,mantra,igel-igelan nah palingsing merejang mendet,mewirama,tupeng,wayang, to mekejang budaya ane patut lestariang.
|
|
3. Pura tuah tongos melajah lan praktik meagama,termasuk nerapang Tri Kerangka Agama Hindu (Tattwa,Susila, Upakara), adat istiadat rikala nyiapang banten lakar odalan, ada gotong royong ngae taring,katik,ngias pelinggih,mejejaitan,meebat muah ane lenlenan
4. Melajah me-organisasi,ada dadi penitia karya,pemba-ngunan, ditu kesempatan melajah.
5. Melajah mengasah kepekaan social,perduli ngajak anak len terutama nyama, upami nuduk dana punia,ngayah bareng-bareng,muah ane lenan.
6. Anggo tongos melajah membagi waktu lan harta,melajah meebatan,ngae banten muah ane lenan.
Nah yu, kangguang amonto malu guru nutur,suba tengai jalan mepamit malu,basang gurune suba seduk,manian buin nutur. Kenten naler semeton yen tuturane niki wenten iwang guru nunas pengampura,terus terang guru sing mekeneh ajum merasa dueg,sing ada,ne tuah buka tuture tuah rasa bakti tekening leluhur, kenten nyen nggih legaang malu,mai yu pamit.
Ayu : nggih guru,ngiring puputang antuk parama santi,Om Santi Santi Santi Om,suksma.(manixs)
|
|